विरासतबाट रूपान्तरणतर्फ : बी.पी.देखि गगनसम्म नेपाली कांग्रेसको नयाँ यात्रा

 (डा. ओम प्रकाश अर्याल- त्रिभुवन विश्वविद्यालय) नेपाली कांग्रेस नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासमा केवल एउटा राजनीतिक दलको नाम होइन, यो नागरिक स्वतन्त्रता, प्रजातन्त्र, सामाजिक न्याय र राष्ट्रिय स्वाभिमानका लागि भएका लामो संघर्षहरूको एउटा जीवित विरासत हो। राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनदेखि प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना, गणतन्त्रको स्थापना र शान्ति प्रक्रियासम्म नेपाली कांग्रेसले नेपालको राजनीतिक परिवर्तनमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ। तर इतिहासको गौरव वर्तमानको ग्यारेन्टी होइन। कुनै पनि राजनीतिक दलको वास्तविक शक्ति उसको विगतमा मात्र होइन, बदलिँदो समयअनुसार आफूलाई रूपान्तरण गर्न सक्ने क्षमतामा हुन्छ। आज नेपाली कांग्रेस आन्तरिक मतभेद, पुस्तान्तरण, नेतृत्वको प्रश्न, संगठनात्मक कमजोरी र वैचारिक पुनर्संरचनाको चुनौतीपूर्ण मोडमा उभिएको छ। यस्तो अवस्थामा कांग्रेसले आफ्नो इतिहासलाई सम्झिने मात्र होइन, त्यसबाट भविष्यको बाटो खोज्नुपर्ने आवश्यकता छ। त्यसैले आजको बहस केवल नेपाली कांग्रेसभित्र को बलियो र को कमजोर भन्ने होइन। मूल प्रश्न अझ गहिरो छ—बी.पी. कोइरालाले देखेको समाजवाद, सुवर्णशमशेरको आर्थिक दृष्टि, गणेशमान सिंहको त्याग, कृष्णप्रसाद भट्टराईको नैतिकता, गिरिजाप्रसाद कोइरालाको निर्णायक नेतृत्व र आजको पुस्ताको परिवर्तनको आकांक्षाबीच कसरी एउटा नयाँ राजनीतिक सेतु निर्माण गर्ने?

यही प्रश्नको एउटा सम्भावित उत्तर हो—विरासतबाट रूपान्तरणतर्फ।

बी.पी. : राजनीतिमा मानिसलाई केन्द्रमा राख्ने दृष्टि

नेपाली कांग्रेसको वैचारिक यात्रालाई बुझ्न बी.पी. कोइरालाबाट सुरु गर्नुपर्छ। बी.पी.का लागि लोकतन्त्र केवल निर्वाचनको प्रक्रिया थिएन र समाजवाद केवल आर्थिक वितरणको सिद्धान्त पनि थिएन। उनको राजनीतिक चिन्तनको केन्द्रमा मानिस थियो—उसको स्वतन्त्रता, सम्मान, समानता र अवसर।

बी.पी.को लोकतान्त्रिक समाजवादले राजनीतिक स्वतन्त्रता र सामाजिक न्यायलाई एउटै यात्राका दुई पाटा मानेको देखिन्छ। लोकतन्त्र बिना स्वतन्त्रता अपूर्ण हुन्छ र सामाजिक न्यायबिना लोकतन्त्रको उपलब्धि सीमित हुन्छ भन्ने उनको चिन्तन आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।

आज नेपालको सबैभन्दा ठूलो चुनौतीमध्ये एउटा हो—राजनीतिक परिवर्तनलाई नागरिकको दैनिक जीवनमा अनुभूत हुने परिवर्तनमा रूपान्तरण गर्नु। संविधान छ, निर्वाचन हुन्छ, सरकार परिवर्तन हुन्छ; तर रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, उत्पादन र अवसरका प्रश्न अझै जटिल छन्।

यही ठाउँमा बी.पी.को प्रश्न आज फेरि उठ्छ—राजनीति कसका लागि?

यदि राजनीतिले साधारण नागरिकको जीवन बदल्न सकेन भने राजनीतिक उपलब्धि आफैंमा अधुरो हुन्छ।

सुवर्णशमशेर : लोकतन्त्रको आर्थिक आधार

नेपाली कांग्रेसको इतिहासमा सुवर्णशमशेरको योगदानलाई पनि वर्तमानसँग जोडेर हेर्न आवश्यक छ। लोकतन्त्रलाई आर्थिक जीवनसँग जोड्ने उनको दृष्टि आजको नेपालमा अझ महत्वपूर्ण बन्न सक्छ।

राजनीतिक अधिकार मात्र प्राप्त भएर नागरिक सुखी हुँदैन। रोजगारी छैन, उत्पादन छैन, शिक्षा र स्वास्थ्यमा समान पहुँच छैन भने लोकतन्त्रप्रतिको विश्वास कमजोर हुन सक्छ।

आज लाखौँ नेपाली युवाहरू रोजगारी र अवसरको खोजीमा विदेश जानुपर्ने अवस्था छ। देशभित्र उत्पादन र रोजगारीको वातावरण कमजोर हुँदा राजनीतिक नाराले मात्र नागरिकको भविष्य सुनिश्चित गर्न सक्दैन।

त्यसैले कांग्रेसको समाजवादलाई आजको भाषामा पुनः परिभाषित गर्न आवश्यक छ। आजको लोकतान्त्रिक समाजवाद भनेको राज्यको नियन्त्रण मात्र होइन; उत्पादन, उद्यमशीलता, रोजगारी, सामाजिक सुरक्षा, समान अवसर र निजी क्षेत्रको जिम्मेवार सहभागिताबीच सन्तुलन निर्माण गर्नु पनि हो।

यहीँबाट बी.पी.को समाजवाद र सुवर्णशमशेरको आर्थिक दृष्टिलाई वर्तमान नेपालको आर्थिक आवश्यकतासँग जोड्न सकिन्छ।

गणेशमान : सिद्धान्तका लागि त्याग गर्ने साहस

गणेशमान सिंह नेपाली कांग्रेसका इतिहासमा पदभन्दा माथि उभिएको व्यक्तित्वका रूपमा स्मरण गरिन्छ। उनको राजनीतिक जीवनले एउटा महत्वपूर्ण पाठ दिन्छ—लोकतान्त्रिक राजनीति व्यक्तिगत पद र प्रतिष्ठाभन्दा ठूलो उद्देश्यका लागि हुनुपर्छ।

आज राजनीतिमा पद प्राप्तिको प्रतिस्पर्धा तीव्र छ। यस्तो समयमा गणेशमानको जीवन झन् अर्थपूर्ण हुन्छ।

उनको विरासतले नयाँ पुस्तालाई सोध्छ—

सत्ता किन चाहिएको हो?

पद किन चाहिएको हो?

राजनीति किन गरिँदैछ?

यी प्रश्नको उत्तर व्यक्तिगत लाभमा खोजियो भने राजनीति केवल शक्ति संघर्ष बन्छ। उत्तर राष्ट्र, समाज र लोकतन्त्रमा खोजियो भने राजनीति परिवर्तनको माध्यम बन्न सक्छ।

गणेशमानको निर्भीकता आजको कांग्रेसका लागि केवल इतिहासको विषय होइन; यो राजनीतिक संस्कारको आवश्यकता हो।

गिरिजाप्रसाद : कठिन समयमा निर्णय किसुनजी : राजनीतिमा सरलता र नैतिकता

कृष्णप्रसाद भट्टराई अर्थात् किसुनजी नेपाली राजनीतिक जीवनमा सरलता, संयम र नैतिक राजनीतिको प्रतीकका रूपमा स्थापित छन्।

उनको जीवनले देखाउँछ कि राजनीतिक नेतृत्वको मूल्य केवल भाषण र चुनावी परिणामबाट निर्धारण हुँदैन। नेताको व्यक्तिगत आचरण, सार्वजनिक जीवनप्रतिको इमानदारी र संस्थाप्रतिको सम्मान पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

आज नागरिक र राजनीतिक नेतृत्वबीच दूरी बढेको अनुभूति भइरहेका बेला किसुनजीको सरलता एउटा राजनीतिक पाठ बन्न सक्छ।

राजनीतिमा विश्वास पुनर्स्थापित गर्न ठूला भाषणभन्दा पनि सानो–सानो व्यवहारमा देखिने इमानदारी आवश्यक हुन्छ।

गर्ने क्षमता

गिरिजाप्रसाद कोइरालाको राजनीतिक जीवन नेपाली कांग्रेसको इतिहासमा अर्को महत्वपूर्ण अध्याय हो। उनको शैली र निर्णयहरूमाथि विभिन्न दृष्टिकोण हुन सक्छन्, तर नेपालको निर्णायक राजनीतिक परिवर्तनमा उनको भूमिका अस्वीकार गर्न सकिँदैन।

विशेषगरी राजनीतिक संकट, द्वन्द्व र संक्रमणका समयमा संवाद र सहमतिको बाटो खोज्ने उनको क्षमता महत्वपूर्ण थियो।

यसबाट आजको कांग्रेसले एउटा ठूलो पाठ लिन सक्छ—नेतृत्व भनेको सहज समयमा लोकप्रिय हुनु मात्र होइन; कठिन समयमा जोखिम लिएर आवश्यक निर्णय गर्न सक्नु पनि हो।

नेपालको राजनीति आज पनि अनेकौं संक्रमणबाट गुज्रिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा नेतृत्वले लोकप्रियताभन्दा दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिन सक्नुपर्छ।

अब गगन : विरासतको उत्तराधिकारी कि रूपान्तरणको वाहक?

बी.पी., सुवर्णशमशेर, गणेशमान, किसुनजी र गिरिजाप्रसाद नेपाली कांग्रेसका इतिहासका महत्वपूर्ण अध्याय हुन्। तर इतिहास त्यतिमै समाप्त हुँदैन।

हरेक पुस्ताले आफ्नो समयको प्रश्नको उत्तर आफैं खोज्नुपर्छ।

यही सन्दर्भमा गगन थापाको राजनीतिक उपस्थितिलाई हेर्न सकिन्छ। उनी नेपाली कांग्रेसको नयाँ पुस्ताका प्रभावशाली नेतामध्ये एक हुन् र पुस्तान्तरण तथा पार्टी रूपान्तरणको बहसमा उनको नाम निरन्तर जोडिँदै आएको छ।तर गगनको महत्व केवल एउटा व्यक्तिको राजनीतिक महत्वाकांक्षामा सीमित गरेर बुझ्नु उचित हुँदैन। प्रश्न यो हो—नयाँ पुस्ताले पुरानो राजनीतिक विरासतलाई नयाँ युगको आवश्यकतासँग जोड्न सक्छ कि सक्दैन?

यदि गगन थापा वा नयाँ पुस्ताले बी.पी.को समाजवादलाई आजको डिजिटल अर्थतन्त्र, रोजगारी, उद्यमशीलता र सामाजिक सुरक्षासँग जोड्न सक्छन् भने त्यो विरासतको पुनरावृत्ति होइन, रूपान्तरण हुनेछ।

यदि गणेशमानको निर्भीकतालाई संस्थागत सुधार र राजनीतिक जवाफदेहितासँग जोड्न सक्छन् भने त्यो इतिहासको सम्मान हुनेछ।

यदि किसुनजीको सरलतालाई सार्वजनिक जीवनको पारदर्शितासँग जोड्न सक्छन् भने त्यो नैतिक राजनीतिको पुनर्जागरण हुनेछ।

यदि गिरिजाप्रसादको निर्णायकतालाई समकालीन राष्ट्रिय चुनौती समाधान गर्ने साहससँग जोड्न सक्छन् भने त्यो नेतृत्वको नयाँ व्याख्या हुनेछ।

यस अर्थमा गगनलाई केवल “पुरानो पुस्ताको विकल्प” का रूपमा हेर्नुभन्दा पुरानो राजनीतिक विरासतलाई नयाँ युगमा रूपान्तरण गर्ने सम्भावनाको प्रतिनिधिका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

गगनको चुनौती : व्यक्ति होइन, संस्था बदल्ने

तर यहाँ एउटा गम्भीर प्रश्न पनि छ।

नयाँ पुस्ताको नेतृत्व केवल पुरानो नेतृत्वको स्थान लिनका लागि आएको हो कि राजनीतिक संस्कार नै बदल्नका लागि?

यदि नेतृत्व परिवर्तन भयो तर पार्टीभित्र निर्णय गर्ने शैली, गुटगत राजनीति, टिकट वितरण, संगठन सञ्चालन र जवाफदेहिताको संस्कार उस्तै रह्यो भने पुस्तान्तरणको अर्थ सीमित हुनेछ।

त्यसैले गगनसहित नयाँ पुस्ताको सबैभन्दा ठूलो चुनौती व्यक्ति परिवर्तन होइन, संस्थागत रूपान्तरण हो।

कांग्रेसले अब प्रश्न गर्नुपर्छ—

पार्टीभित्र विचारको स्थान कति छ?

युवाको सहभागिता कति वास्तविक छ?

नेतृत्व छनोट कति लोकतान्त्रिक छ?

संगठन कति पारदर्शी छ?

निर्वाचनमा पराजयपछि समीक्षा गर्ने संस्कार छ कि छैन?

जनताको समस्या नीति निर्माणको केन्द्रमा कति छ?

यी प्रश्नको जवाफ खोज्न सकियो भने मात्र पुस्तान्तरणले अर्थ पाउनेछ।

बी.पी.देखि गगनसम्म : एउटा वैचारिक सेतु

बी.पी.देखि गगनसम्मको यात्रालाई व्यक्तिहरूको तुलना मात्र बनाउनु हुँदैन। यो मूलतः राजनीतिक मूल्यको यात्रा हो।

बी.पी.ले सपना दिए।

सुवर्णशमशेरले आर्थिक दृष्टि दिए।

गणेशमानले त्याग र साहसको उदाहरण दिए।

किसुनजीले नैतिकता र सरलताको पाठ दिए।

गिरिजाप्रसादले कठिन समयमा निर्णय गर्ने क्षमता देखाए।

अब नयाँ पुस्ताको जिम्मेवारी यी सबै मूल्यलाई आजको नेपालसँग जोड्नु हो।

आजको नेपाल बी.पी.को समयभन्दा धेरै फरक छ। आज डिजिटल प्रविधि छ, विश्वव्यापीकरण छ, सामाजिक सञ्जाल छ, नयाँ पुस्ताको फरक राजनीतिक चेतना छ, निजी क्षेत्रको विस्तार छ र विश्व अर्थतन्त्रसँग नेपालको सम्बन्ध पहिलेभन्दा गहिरो छ।

त्यसैले बी.पी.को समाजवादलाई पनि नयाँ भाषामा व्याख्या गर्नुपर्छ।

आजको समाजवादले भन्नुपर्छ—

शिक्षा गुणस्तरीय र पहुँचयोग्य हुनुपर्छ।

स्वास्थ्य नागरिकको आधारभूत अधिकार हुनुपर्छ।

युवाले देशमै अवसर पाउनुपर्छ।

उद्यमीलाई राज्यले सहजीकरण गर्नुपर्छ।

किसानलाई उत्पादनसँग जोड्नुपर्छ।

प्रविधिलाई रोजगारी र उत्पादनसँग जोड्नुपर्छ।

राज्यको सेवा नागरिकमैत्री हुनुपर्छ।

र राजनीतिक नेतृत्व जनताप्रति जवाफदेही हुनुपर्छ।

यही नै बी.पी.को विचारलाई आजको समयसँग जोड्ने बाटो हुन सक्छ।

कांग्रेसको वर्तमान संकट : विभाजन कि पुनर्जन्म?

नेपाली कांग्रेस आज आन्तरिक मतभेदको अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ भने त्यसलाई केवल कमजोरीका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। हरेक ठूलो राजनीतिक संस्थाले आफ्नो इतिहासको कुनै न कुनै चरणमा आत्मसमीक्षा गर्नुपर्ने हुन्छ।

विभाजनको खतरा गम्भीर हुन सक्छ। तर विभाजन रोक्ने नाममा प्रश्नहरू दबाउनु पनि समाधान होइन।

लोकतन्त्रमा मतभिन्नता आवश्यक छ।

तर मतभिन्नता संस्थागत हुनुपर्छ।

प्रतिस्पर्धा हुनुपर्छ, तर प्रतिस्पर्धाले संगठन ध्वस्त पार्नु हुँदैन।

नेतृत्वका लागि संघर्ष हुनुपर्छ, तर त्यो संघर्षले विचारलाई विस्थापित गर्नु हुँदैन।

नयाँ पुस्ता आउनुपर्छ, तर पुरानो पुस्ताको योगदानलाई अपमान गरेर होइन।

पुरानो पुस्ताको सम्मान हुनुपर्छ, तर त्यसकै नाममा नयाँ पुस्ताको भविष्य रोकिएर पनि होइन।

यही सन्तुलन नेपाली कांग्रेसको आगामी यात्राको मुख्य चुनौती हो।

राष्ट्र र सार्वभौमसत्ता : बलियो लोकतन्त्रको आवश्यकता

नेपालको सार्वभौमसत्ता केवल सीमाको रक्षा मात्र होइन। यसको अर्थ नेपालले आफ्ना राजनीतिक, आर्थिक र रणनीतिक निर्णयहरू आफ्नो राष्ट्रिय हितका आधारमा गर्न सक्ने क्षमता पनि हो।

बलियो राष्ट्रका लागि बलियो लोकतान्त्रिक संस्था आवश्यक हुन्छ। राजनीतिक दलहरू कमजोर, विभाजित र संस्थागत रूपमा अस्थिर हुँदा लोकतन्त्रप्रतिको जनविश्वास कमजोर हुन सक्छ।

त्यसैले नेपाली कांग्रेसको आन्तरिक एकता केवल कांग्रेसको समस्या होइन। देशको लोकतान्त्रिक स्थायित्वसँग पनि यसको सम्बन्ध छ।

तर एकता भनेको मौनता होइन।

एकता भनेको फरक विचार समाप्त गर्नु होइन।

एकता भनेको साझा लोकतान्त्रिक उद्देश्यका लागि फरक विचारलाई संस्थागत रूपमा व्यवस्थापन गर्नु हो।

अबको कांग्रेस : स्मृतिबाट संकल्पतर्फ

नेपाली कांग्रेसले अब आफ्नो इतिहासलाई संग्रहालयमा राखेर मात्र पुग्दैन। बी.पी.को फोटोमा माला लगाएर समाजवाद जीवित हुँदैन। गणेशमानलाई सम्झेर मात्र त्यागको राजनीति फर्किँदैन। किसुनजीको नाम उच्चारण गरेर मात्र नैतिकता स्थापित हुँदैन। गिरिजाप्रसादलाई सम्झेर मात्र निर्णायक नेतृत्व निर्माण हुँदैन।यी सबै मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ।र यही ठाउँमा नयाँ पुस्ताको भूमिका सुरु हुन्छ।

गगन थापा एक व्यक्ति हुन्; तर उनीसँग जोडिएको पुस्तान्तरणको बहस एउटा व्यक्तिभन्दा ठूलो विषय हो। नयाँ पुस्ताले नेपाली कांग्रेसलाई पुरानो इतिहासको सम्मान गर्ने तर पुरानो शैलीको पुनरावृत्ति नगर्ने पार्टी बनाउन सक्नुपर्छ।

कांग्रेसको भविष्य “को नेता?” भन्ने प्रश्नमा मात्र होइन, “कस्तो राजनीति?” भन्ने प्रश्नमा निर्भर हुनेछ।

निष्कर्ष : विरासतबाट रूपान्तरणतर्फ

नेपाली कांग्रेसको इतिहास गौरवपूर्ण छ। तर गौरवपूर्ण इतिहासले मात्र भविष्य निर्माण गर्दैन। भविष्य निर्माण गर्न इतिहासबाट ऊर्जा, वर्तमानबाट चेतना र भविष्यप्रति स्पष्ट दृष्टि आवश्यक हुन्छ।

बी.पी.को समाजवादले मानिसलाई केन्द्रमा राख्न सिकाउँछ।

सुवर्णशमशेरको दृष्टिले लोकतन्त्रलाई आर्थिक जीवनसँग जोड्न सिकाउँछ।

गणेशमानको जीवनले पदभन्दा सिद्धान्त ठूलो हुन्छ भन्ने सिकाउँछ।

किसुनजीले राजनीतिमा नैतिकता र सरलताको महत्व सम्झाउँछन्।

गिरिजाप्रसादले कठिन समयमा निर्णय गर्न सक्ने नेतृत्वको आवश्यकता देखाउँछन्।

र गगनसहितको नयाँ पुस्तासामु यी सबै विरासतलाई आजको नेपालको आवश्यकता र भोलिको पुस्ताको आकांक्षासँग जोड्ने चुनौती छ।

त्यसैले अब नेपाली कांग्रेसको यात्रा विरासत जोगाउने मात्र होइन, विरासतलाई रूपान्तरण गर्ने यात्रा हुनुपर्छ।

बी.पी.देखि गगनसम्मको यात्रा पुस्ता परिवर्तनको मात्र यात्रा होइन; यो विचारको निरन्तरता र राजनीतिक शैलीको रूपान्तरणको सम्भावना हो।

पुरानो पुस्ताले इतिहास बनायो।

मध्य पुस्ताले इतिहासलाई संकटका बीच जोगायो।

अब नयाँ पुस्ताले इतिहासलाई भविष्यमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ।

त्यसैले आजको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न यही हो—

नेपाली कांग्रेस फुट्छ कि जुट्छ भन्ने होइन; नेपाली कांग्रेस बदलिँदो नेपालसँगै आफूलाई बदल्न सक्छ कि सक्दैन?

यदि उसले बी.पी.को समाजवादलाई आधुनिक अर्थतन्त्रसँग, गणेशमानको साहसलाई संस्थागत सुधारसँग, किसुनजीको नैतिकतालाई पारदर्शी शासनसँग, गिरिजाप्रसादको निर्णायकतालाई राष्ट्रिय सहमतिसँग र गगनको पुस्तालाई नयाँ राजनीतिक संस्कारसँग जोड्न सक्यो भने नेपाली कांग्रेसको भविष्य केवल सुरक्षित हुने छैन—उसले नेपालको लोकतान्त्रिक भविष्यलाई समेत नयाँ दिशा दिन सक्छ।

किनकि विरासत त्यतिबेला मात्र जीवित हुन्छ, जब त्यसले नयाँ पुस्ताको सपनामा नयाँ अर्थ पाउँछ।

विरासतबाट रूपान्तरणतर्फ—यही आजको नेपाली कांग्रेसको आवश्यकता हो।